Z cyklu Witold Gombrowicz Szyfr Kosmosu Znaker Magazyn prezentuje rozdział, w którym omówione będą relacje głównego bohatera Kosmosu – Witolda z przestrzenią zewnętrzną – czyli z tym wszystkim, co podlega jego percepcji. O człowieku w przestrzeni, z punktu widzenia antropologii pisze Yi-Fu Tuan m.in. w książce pt.: „Ciało, relacje międzyludzkie i wartości przestrzenne”. Skojarzenie doświadczeń antropologicznych z literaturą może okazać się bardzo płodne i przyczynić się  do lepszego zrozumienia postaci wykreowanej przez Gombrowicza.

Co to znaczy zgubić się?

Yi-Fu Tuan, chiński antropolog przestrzeni mówi, że:

„człowiek, przez swą obecność podporządkowuje przestrzeń schematowi” i „najczęściej sam nie jest tego świadom” .

I dalej, że:

„[człowiek] uświadamia sobie brak schematu wtedy, kiedy się gubi”

a następnie:

„zaznacza obecność schematu przy rytualnych okazjach, kiedy przekraczając granicę codzienności uświadamia sobie wartości życia, łącznie z tymi, jakie znajdują wyraz w przestrzeni.”

Badacz ilustruje swoją koncepcję przykładem, jeśli można tak powiedzieć, z życia wziętym.:

„Co to znaczy: zgubić się? Idę ścieżką w lesie, schodzę ze ścieżki i nagle czuję się zupełnie zdezorientowany. Przestrzeń nadal zachowuje kierunki zgodne ze stronami mego ciała. Są obszary położone z przodu i z tyłu, po mojej prawej i lewej stronie, ale nie są one połączone z zewnętrznymi punktami odniesienia i dlatego są bezużyteczne. Obszary z tyłu i z przodu nagle wydają się ustalone arbitralnie, bo nie ma powodu, żebym szedł w przód, a nie w tył. Ale niech tylko za gęstwiną drzew pokaże się migotliwe światło – nadal wprawdzie jestem zgubiony w tym sensie, że nie wiem, gdzie w lesie jestem, ale przestrzeń nagle odzyskuje strukturę, migotliwe światełko oznacza cel. Idąc do celu odzyskuję znaczenie tego, co jest z tyłu i z przodu, co po lewej, a co po prawej stronie: idę naprzód, z przyjemnością zostawiam z tyłu ciemną przestrzeń i staram się nie zboczyć na prawo ani na lewo.”

Do powyższych obserwacji jeszcze wrócimy. Na razie zapamiętajmy tylko najważniejsze kwestie.

  • człowiek, przez swą obecność podporządkowuje przestrzeń schematowi
  • [człowiek] uświadamia sobie brak schematu wtedy, kiedy się gubi
  • co to znaczy zgubić się?
  • idąc do celu [człowiek] odzyskuje znaczenie tego, co jest z tyłu i z przodu

Bohater Kosmosu w antopologicznej perspektywie

Bohater – narrator – autor, bo tak należy nazywać główną postać „Kosmosu”, dostrzega w rzeczywistości pewne jednostkowe cele (migotliwe światełka) wyznaczające kierunek jego myśli i działań. Patrząc z perspektywy całej, przeczytanej powieści można mówić nawet o pewnym schemacie (powtarzalności zjawisk), który stopniowo odkrywa się przed bohaterem i czytelnikiem. Żeby jednak dostrzec ów schemat, w myśl powyższej koncepcji Yi-Fu Tuan’a, bohater musiał się najpierw zgubić. Jednak w utworze nie ma żadnych danych na temat domniemanego zagubienia się bohatera.

W przypadku Witolda można mówić natomiast o pewnych chwilowych, co pewien czas ujawniających się, dziwnych stanach emocjonalnych, zaburzeniach wzrokowych i przestrzennych. Świadczą o tym takie fragmenty:

(…) zapuściłem wzrok w rozgardiasz liści, gałązek, plam świetlnych, zagęszczeń, rozziewów, parć, skosów, uchyleń, zaokrągleń, diabli wiedzą, w przestrzeń plamistą, która nacierała i umykała, ucichała, narastała, bo ja wiem co, utrącała, rozwierała… zgubiony i zlany potem czułem ziemię czarną i gołą, od dołu.”

Bohater widzi coś, czego nazwać nie potrafi. Dosyć często jest to, jakiś trudny do ustalenia rejon, miejsce w przestrzeni, które w szczególny sposób absorbuje jego uwagę. Ponadto, mówi o nieprzyjemnym swoim zgubieniu i ziemi, której czerń i nagość odczuwa oddolnie. Powyższy fragment Kosmosu Gombrowicza, z uwzględniem  takich słów jak:  zgubienie i nazwijmy to oddolnym kierunkiem odczuwania wyznacza trop, który lokalizuje tę powieść w kręgu zagadnień związanych z antropologią przestrzeni zaprezentowaną tutaj przez Yi-Fu Tuan’a. Według mnie modelowa sytuacja chińskiego antropologa zbliża się w pewnym sensie do sytuacji głównego bohatera powieści. Próba zrozumienia tej sytuacji i powiązania jej z przygodami Witolda może pomóc wyjaśnić jedną z bardzo ważnych kwestii Kosmosu mianowicie tego w jaki sposób istnieje bohater i jak jest skonstruowany. O konstrukcji bohatera czytaj w następnym rozdziale.

Rozjaśnianie Kosmosu (w przygotowaniu)

gombrowicz

*Niedawno odnalazłem ciekawego posta o formie w myśleniu i twórczości Gombrowicza (na marginesie)

Posty o podobnej tematyce