Teraz w skali masowej nastąpiło uświadomienie sobie nowej sytuacji metafizycznej człowieka, którą określa, dużymi literami wypisane: NIE MA. Żadnego głosu przemawiającego ze wszechświata, żadnego zła i dobra, żadnego spełnienia oczekiwań i żadnego Królestwa.(str.247)

A ten oto powyżej król Babilonii wg Williama Blake’a cierpiał na rzadką chorobę umysłową ponoć, na likantropię – wydawało mu się, że jest świnią.

Tekst: J. Kleyff; muzyka J. Kleyff i O.N.Z.

Rozpostarta płachta nieba
zawsze daje to, co trzeba;
przez tę płachtę, pod sam kręgosłup
prześwituje sama wiedza;
kiedy zbieram z niej bez wahań -
- zwykle trafiam w to, co czuję,
jeśli mniej premedytuję,
jeśli mniej kalkuluję… w życiu! (x2)

Nie muszę tu być, lecz cieszę się,
gdy czasem jestem,
gdy czasem jestem…
Chociaż nie muszę stąd iść (póki co) -
- też cieszę się,
gdy czasem jestem… z dala.
Ja chcę nie musieć nic,
bo tylko wtedy
coś potrafię, coś potrafię…
…kiedy nie muszę nic – potrafię musieć
żyć na jawie, żyć na jawie -
- i uczyć się kochać…

…tę płachtę nieba,
co zawsze daje to, co trzeba;
przez tę płachtę, pod sam kręgosłup
prześwituje sama wiedza;
kiedy zbieram z niej bez wahań -
- zwykle trafiam w to, co czuję,
jeśli mniej premedytuję,
jeśli mniej kalkuluję… w życiu.

W przymusie żyć, to być skazanym
na marzenia, na marzenia;
gdy zmuszać chcę kogoś do czegoś,
to chyba właśnie chcę
przed własnym lękiem uciec;
ale gdzie tu zwiewać, gdzie?
Na tym świecie i w tym ciele -
- gdzie tu zwiewać, gdzie?
No gdzie?
Na tym świecie i w tym ciele -

- rozpostarta płachta nieba
zawsze daje to, co trzeba;
przez tę płachtę, pod sam kręgosłup
prześwituje sama wiedza;
Kiedy zbieram z niej bez wahań -
- zwykle trafiam w to, co czuję,
jeśli mniej premedytuję,
jeśli mniej kalkuluję… w życiu!

Gdy muszę kpić, to chyba znak,
że na to z czego kpię -
- sił już nie mam, sił już mi brak;
ja chyba muszę nie musieć nic -
- i wtedy wiem,
co naprawdę muszę, co naprawdę muszę,
a czego nie…

www.kleyff.pl

Konstrukcja bohatera i konstrukcja świata przedstawionego w Kosmosie (1965) Witolda Gombrowicza ściśle się wiążą. Należy przy tym uwzględnić, że Gombrowicz zrobił w swojej ostatniej powieści prawie wszystko, ażeby zatrzeć granice między tym, czego nauczyliśmy się w szkole i zwykliśmy nazywać bohaterem literackim, a tym, co uchodzi za tzw. tło powieści, czyli czasem i miejscem akcji.  Bohater, czas i miejsce są tu ze sobą w mistrzowski sposób splecione.

* Niniejszy rozdział jest częścią większego cyklu (Witold Gombrowicz Szyfr Kosmosu. Jeśli przez przypadek zacząłeś/zaczęłaś czytać od tego miejsca, to wróć i zacznij od początku (Rzeczywistosc jako szyfr w Kosmosie Witolda Gombrowicza). Jeśli nie jesteś tak bardzo zainteresowana/zainteresowany Kosmosem, a chciałaś lub chciałeś dowiedzieć się czegoś o Gombro zajrzyj tutaj -  Czlowiek w Kosmosie.

Przypomnienie

W poprzednim rozdziale powiedzieliśmy, że skomplikowany bohater – narrator- autor widzi coś, czego nazwać nie potrafi. Dosyć często jest to jakiś trudny do ustalenia rejon, miejsce w przestrzeni, które w szczególny sposób absorbuje jego uwagę. Przyczyny tego typu postrzegania świata, nastawionego akurat na to, co nie-nazwane, co trudne do uchwycenia, tego typu percepcji zjawisk nie znamy. Należy przyjąć, że jest to cecha charakterystyczna postaci, którą obserwujemy, jej wrodzona lub nabyta cecha psychiczna. Taki sposób prezentacji bohatera, wraz z całą jego wewnętrzną skomplikowaną budową wynika z jakichś ogólnych założeń pisarskich artysty.

Powiedzieliśmy również, że bohater odczuwa specyficzne zgubienie połączone z oddolnym odczuwaniem ziemi. Powyższe obserwacje połączyliśmy z koncepcją przestrzeni Yi-Fu Tuana – chińskiego geografa, prekursora geografii humanistycznej i autora idywidualistycznej koncepcji miejsca i przestrzeni. Doszliśmy do tego, że tak jak modelowy człowiek Yi-Fu Tuana „uświadamia sobie brak schematu wtedy, kiedy się gubi”, tak bohater Gombrowicza przeczuwa pewną zależność, czy też schematyczność zjawisk obserwowanych w trakcie rozgrywających się wydarzeń. Nie ustaliliśmy jednak jednego - Czy możemy mówić o skomplikowanym bohaterze – narratorze – autorze Kosmosu, jako o kimś, kto się zgubił?

Zagubiony

Pewne jest (taka informacja jest zawarta w utworze), że bohater znalazł się w nowym otoczeniu, w nowej przestrzeni, gdzieś w okolicy Zakopanego. Wyjechał w góry, bo jak sam mówi:

„prawdę mówiąc byłem zmęczony ojcem i matką, w ogóle rodziną, zresztą chciałem odwalić przynajmniej jeden egzamin, a też zaczerpnąć zmiany, wyrwać się, pobyć gdzieś daleko”

I trochę dalej, kiedy próbuje sprecyzować swoje nowe położenie:

„Zawisłem nad tym, ja, po opuszczeniu tamtego tam, w Warszawie, wsadzony w to tutaj, rozpoczynający… zawisłem na chwilę jedną,(…)”.

Znamy także pewne uczucia bohatera spowodowane wyjazdem:

„I te biadolenia Fuksa odepchniętego łączyły mi się z moim wyjazdem z Warszawy, niechętnym, gardzącym, obaj, on i ja, wyzuci z… niechęć… i w tym pokoju podnajętym, nieznanym, w domu przygodnym, przypadkowym, rozbieraliśmy się jak odepchnięci, odtrąceni.”

Tak więc obserwujemy bohatera w niecodziennej dla niego sytuacji, w jakiejś próbie oddalenia lub przymusowej izolacji, odtrąceniu, w nowym przygodnym domu, przypadkowym miejscu, przestrzeni. Wszystko wskazuje na to, że właśnie ów wyjazd, jeśli nie całkowicie, to na pewno w dużym stopniu wpłynął na bohatera, na jego postrzeganie rzeczywistości. Można się domyślać, że codzienność, związana z pewną monotonią życia, ale też z określonym rytmem i ładem (przynajmniej przestrzennym), zostały gdzieś w rzeczywistości warszawskiej (tej związanej z rodziną). Obserwujemy postać, która w pewnym sensie przekroczyła granicę codzienności. Czy zgubiła się?

Na pewno można mówić o dezorientacji przestrzennej, nad którą próbuje zapanować. Przyglądamy się też próbom odnalezienia siebie w nowej sytuacji, zapanowania nad… chaosem?

Położenie Witolda, postawionego wobec niecodziennej, nowej rzeczywistości, wpływa na język, którym opisuje świat. Poprzez język widzimy, co jest istotne dla postaci, na co zwraca uwagę, jaka jest jej percepcja i odczucia. Ogólnie mówiąc, bohater „Kosmosu” rejestruje i opisuje to, co widzi, ale pobieżnie, z pewnego dystansu. Jego wrażliwość postrzegania skoncentrowana jest przede wszystkim we wzroku, w o wiele mniejszym stopniu korzysta z narządów słuchu, węchu i dotyku (za wyjątkiem jednej z ostatnich scen, w której Witold dotyka palcem).

Już na początku powieści Witold wylicza bezładnie zaobserwowane elementy, przedmioty krajobrazu. Opis jest pozbawiony nadrzędnej struktury, tworzy się luźno i szybko, a opisywaną rzeczywistością staje się najczęściej najbliższa przestrzeń patrzącego. Ten typ opisu jest konsekwentnie realizowany. Podane zostają tylko niezbędne elementy, wydarzenia – fakty z życia postaci. Brakuje szerokiej perspektywy ukazującej okolicę, dalszego spojrzenia, oddechu. Przestrzeń jest ograniczona.

Język

Cechą charakterystyczną powieści jest pewna skrótowość wypowiedzi. Na przykład.:

„Pojechaliśmy po rzeczy.”- następnie od nowego akapitu: „Wróciliśmy z rzeczami”.

Owa skrótowość przybiera także bardziej skomplikowane formy typu:

„Zaleciało mieloną kawą, mały korytarzyk, sionka, schody drewniane, panowie na długo, a, studia, u nas pokój, cisza… na górze znów korytarz i kilka drzwi, dom był ciasny.”

Dominuje nastrój pośpiechu, niedokładności i niekompletności relacji. Autor – narrator – bohater stopniowo, lecz konsekwentnie wprowadza czytelnika w swoje życie wewnętrzne, w swój specyficzny sposób widzenia i łączenia zjawisk, przeżywania rzeczywistości. Tak więc, kolejność występowania elementów krajobrazu, zależy od tego, o czym, w aktualnym momencie stale powstającego opisu, myśli bohater historii lub na co patrzy. Drugie zdanie powieści świadczy o tym najlepiej:

„Pot, idzie Fuks, ja za nim, nogawki, obcasy, piach…(…) ziemia, koleiny, gruda (…) domki, płoty, pola, lasy, ta droga, ten marsz…”

Ciągłe, bez chwili wytchnienia opisywanie siebie, swoich myśli i tego, co się akurat widzi męczy bohatera. W jednej chwili widać więcej niż da się wypowiedzieć. Wielość zjawisk, które się spostrzega w okamgnieniu, jest niemożliwa do wyrażenia i przedstawienia słowami.

Taki stan rzeczy odpowiadałby pewnej myśli zawartej już w „Solaris” (1961) Stanisława Lema, powieści przedstawiającej między innymi dramat poznania:

„Człowiek może ogarnąć tak niewiele rzeczy naraz; widzimy tylko to, co dzieje się przed nami, tu i teraz; unaocznienie sobie równoczesnej mnogości procesów, jakkolwiek związanych z sobą, jakkolwiek się nawet uzupełniających, przekracza jego możliwości. Doświadczamy tego nawet wobec zjawisk względnie prostych.”

Zdaje się, że bohater „Kosmosu” doświadcza tego stale. Dominująca potrzeba opisania tego, co się widzi, czego się doświadcza i co się czuje, powoduje jednak zmęczenie i zniechęcenie. C.d.n

Rozjaśnianie Kosmosu (w przygotowaniu)

• Rzeczywistość jako szyfr – Wprowadzenie
• Kosmos Gombrowicza i Antropologia
• Zagubiony – Bohater i Świat Przedstawiony w Kosmosie
• Rzeczywistość Kosmosu Gombrowicza
• Kosmos jako szyfr i zagadka
• Językowa rzeczywistość Kosmosu
• Chaotyczna rzeczywistość w ujęciu Gombrowicza i badaczy
• Powieść o tworzeniu się rzeczywistości
• Podsumowanie

Linki zewnętrzne dotyczące powieści

• Kosmos
• Książki o Gombrowiczu

Blogi prywatne

• po angielsku – about Cosmos C

O tym, że autor „Ferdydurke” stawia problemy – zagadki sobie i czytelnikom przekonali się chyba wszyscy badacze próbujący zrozumieć, opisać, klasyfikować jego utwory. Charakterystyczne w tej kwestii są słowa Jana Błońskiego:

„Potem (tj. po zjeździe młodych polonistów; Warszawa 1949) o Gombrowiczu zaczęły pisać dziesiątki, setki, a na koniec chyba tysiące wszelkiego rodzaju znawców. I ja także nie mogłem się od niego odczepić. Ale się go bałem, bałem się o nim pisać… [...] Starałem się raczej pozostać blisko tekstów, rozjaśniać stopniowo najważniejsze dzieła…”.

zdjęcie pochodzi ze strony corazones-clandestinos

Wobec tekstu

Wielu spośród badaczy mówi o specyficznej trudności formułowania sądów o twórczości artysty. Krytycy gubią się, odczuwają niepokój lub frustrację spowodowaną brakiem metody, którą mogliby zastosować do tekstu. Mówi się o szyderczym śmiechu autora; o tym, że bawi się czytelnikami (i krytykami), stale sobie przecząc i siebie potwierdzając. Błoński mówi, że autor zręcznie zmienia gusta, style i przekonania. Ponadto, mówi się, że Gombrowicz stworzył, głównie w „Dzienniku”, w „Testament. Rozmowy z Dominique de Roux” i w korespondencji taki model interpretacyjny własnych utworów, poza który trudno jest wyjść. Świadczy to o dużej precyzji artysty, a także o nietypowej postaci jego dzieła.

Idąc za przykładem i metodą Błońskiego postaram się w kilku odcinkach rozjaśniać stopniowo „Kosmos” (1965) Gombrowicza na łamach Magazynu Znaker. Nie kryję tego, że i ja odczuwam specyficzny niepokój, gdy piszę o twórczości tego wciąż intrygującego pisarza. Ciąg dalszy w następnych odcinkach… Zobacz także fotograficzne portrety pisarza i usłysz jego głos

Rozjaśnianie Kosmosu (w przygotowaniu)

• Rzeczywistość jako szyfr w Kosmosie Witolda Gombrowicza
• Kosmos Gombrowicza i Antropologia
• Zagubiony – Bohater i Świat Przedstawiony w Kosmosie
• Rzeczywistość Kosmosu Gombrowicza
• Kosmos jako szyfr i zagadka
• Językowa rzeczywistość Kosmosu
• Chaotyczna rzeczywistość w ujęciu Gombrowicza i badaczy
• Powieść o tworzeniu się rzeczywistości
• Podsumowanie

Kosmos, Bibliografia, Linki

• Jan Błoński; „forma, śmiech i rzeczy ostateczne – studia o Gombrowiczu”; TAiWPN Universitas: Kraków 2003; str. 6
• Kosmos w Wikipedii
• Jan Błoński w Wikipedii
• Krakowska Szkoła Krytyki
• Błoński: Antynomie Gombrowicza
• Recenzja
• (z netu) Kosmos w Teatrze parodia procesu tworzenia trackback

Ulubioną serią Znakera jest cykl grafik opatrzonych nazwą Carceri, co z włoskiego tłumaczyć można jako Więzienia. Mroczne i pesymistyczne wizje przemawiają do Naszej wyobraźni. Ukryte, zaszyfrowane znaczenie tych wizji jest dla Nas bardzo aktualne. Malutcy ludzie w gmachach wzniesionych nadludzką siłą celują w kondycję i jakąś tam sytuację człowieka – tutaj – w tym życiu. Jeśli masz ochotę podzielić się z Nami Twoimi uwagami, i twoimi spostrzeżeniami na temat tych prac – daj znak

Więzienia

“Przyjrzyjmy się tym Więzieniom, które obok Czarnych Obrazów Goi stanowią jedno z najbardziej tajemniczych dzieł, jakie pozostawił nam po sobie wiek XVIII.”

(cyt.: Czarny Mózg Piransiego, Marguerite Yourcenar)

piranesis-prisons

giovanni-battista-piranesi-and-the-three-dimensional-labyrinth

dossierjournal.com

“Gdyby można było porównać artystę barokowego z postromantycznym poetą, wówczas kuszące byłoby wskazanie na Carceri młodego Piranesiego jako na odpowiednik Iluminacji Rimbauda. Rimbauda, który nigdy nie zrezygnował z pisania. Być może Więzienia były także jego własnym Sezonem w Piekle.“

(cyt.: Czarny Mózg Piransiego, Marguerite Yourcenar)

la-tour-by-schuiten-peeters

Incisioni di G.B. Piranesi

Przydatne linki: Giovanni Battista Piranesi

• http://www.metmuseum.org/toah/hd/pira/hd_pira.htm
• http://aureon.nl/architectuur/inspiratie/de-kunst-van-piranesi/
• http://piranesi.cooperhewitt.org – PIRANESI JAKO DESIGNER/

Bergman

Incognito artysty miało swoje dobre strony w dawnych czasach. Jego anonimowość chroniła przed nieistotnym z punktu widzenia sztuki wpływem zewnętrznym, względami materialnymi i sprostytuowaniem.

(cytowane fragmenty pochodzą z antologii Andrzeja Gwóździa pt.: Europejskie manifesty kina)

“Film nie ma nic wspólnego z literaturą”

international-film-studies

bergman-enjoyed-process

“Deszcz pada na naszą miłość”

Taki tytuł nosi pierwszy film reżysera z 1946 roku. Autor miał wówczas 28 lat. Pierwsze dzieło rozczarowało go tak dalece, że podjął decyzję - już nigdy więcej nie zrobię filmu.

seventh_seal

theaterofmine

passion-1969-ingmar-bergman

100-best-foreign-language-films

Teraz, kiedy wkroczyłem w dojrzałe lata, stałem się nieco ostrożniejszy. Rodzaj doświadczeń, które zebrałem i zacząłem porządkować, sprawia, że dość niechętnie wypowiadam się na temat twórczości filmowej. Otóż wiem, że moja praca jest pewną umiejętnością w sensie technicznym i psychicznym oraz że moje najważniejsze odkrycia są z pewnością dla wszystkich nieciekawe, być może z wyjątkiem przyszłych profesjonalistów.

Jedno jest pewne

(…) uważam, że jedynym wkładem artysty do dyskusji jest samo dzieło. Sądzę, że wtrącanie się do rozmowy jest rzeczą prawie nieprzyzwoitą, bo muszę albo wyjaśniać, albo uściślać, albo się usprawiedliwiać.

we-need-more-great-directors

Portrety Ingmara Bergmana na stronach zewnętrznych:

• ingmar-bergman-portrety
• www.teatry.art.pl-portrety
• www.ingmarbergman.se

Przydatne linki : Ingmar Bergman (wg. Wikipedia)

• Ingmar Bergman w bazie Internet Movie Database (IMDb) (ang.)

• Ingmar Bergman w bazie filmweb.pl
• Ingmar Bergman Face to Face (lap.)
• Ingmar Bergman Swedish Posters (ang.)
• Bergmanorama: The magic works of Ingmar Bergman (ang.)
• The Religious Affiliation of Ingmar Bergman (ang.)
• Senses of Cinema: Great Directors Critical Database (ang.)

Czerń, groza i noc – czyli Kosmos

maximus.pl

Szyderczy śmiech autora

Mówi się o szyderczym śmiechu autora; o tym, że bawi się czytelnikami (i krytykami), stale sobie przecząc i siebie potwierdzając. Jan Błoński w książce pt.: forma, śmiech i rzeczy ostateczne – studia o Gombrowiczu mówi, że autor “Pornografii” zręcznie zmienia gusta, style i przekonania. Ponadto, mówi się, że Gombrowicz stworzył, głównie w „Dzienniku”, w „Testamencie: Rozmowy z Dominique de Roux” i w korespondencji taki model interpretacyjny własnych utworów, poza który trudno jest wyjść. Świadczy to o dużej precyzji artysty, a także o nietypowej postaci jego dzieła.

teatry.art.pl

Teksty – fragmenty – Dziennik, Testament, Ferdydurke:

(…) Domaga się miast planowanych, wnętrz racjonalnie estetycznych, funkcjonalnych itd. Powiedziałem, że ludzkość ma ważniejsze troski niż estetyka. Powiedziałem także, iż nadmierne wysubtelnienie poczucia piękna może nas przyprawić o nie lada kłopot. Wytłumaczyć przeciętnemu mieszczaninowi, że jego szafa lustrzana, komoda i firaneczki są bohomazem, to obrzydzić mu do reszty życie. Przydałaby się nam raczej, w naszym ubóstwie, zdolność bardziej wszechstronna – odkrywania piękna we wszystkim, nawet w bohomazie.

Nie zrozumiał. Przemądrzały. Europejczyk. Pouczający. Wykształcony. Nowoczesny. Architekt.  (cyt.: Dziennik)

e-teatr.pl

Co jest moją siłą? Ależ to, że wszystko  w życiu jest takie sobie… byle jakie… niezupełne… pomieszane… niedostateczne… Że to jest prawdziwy język życia, a nie ten wypolerowany, wysilony, wywindowany, jakim wy operujecie!

Jestem jak aspiryna, która usuwa skurcz.(cyt.:Testament)

zwoje-scrolls.com

…gdy nagle w ustach zrobiło mi się gorzko, w gardle zaschło – spostrzegłem, że nie jestem sam. Był ktoś oprócz mnie w kącie, koło pieca, gdzie światło jeszcze nie dotarło – drugi człowiek był w pokoju. (cyt.:Ferdydurke)

El Diván’s photostream

Z tumanu, z chaosu, z mętnych rozlewisk, wirów, szumów, nurtów, ze trzcin i szuwarów, z rechotu żabiego miałem się przenieść pomiędzy formy klarowne, skrystalizowane — przyczesać się, uporządkować, wejść w życie społeczne dorosłych i rajcować z nimi. (cyt.:Ferdydurke)

Gra w szachy – fot. z Muzeum w Sanoku; Józef Jarema (z lewej) Nicea, 1967 r.
Książki, abumy, katalogi

Wywiad: Głos Gombrowicza

(…) pisanie nie jest niczym innym tylko walką jaką toczy artysta z ludźmi o własną wybitność. (wywiad dla Radio Wolna Europa)

Przydatne linki: Witold Gombrowicz (wg. Wikipedia)

• http://pl.wikipedia.org/wiki/Witold_Gombrowicz
• Witold Gombrowicz – portal (gombrowicz.net)
• strona o Witoldzie Gombrowiczu i pikniku Gombrowiczowskim
• Strona internetowa o twórczości Witolda Gombrowicza
• Witold Gombrowicz – życie i twórczość
• THE WORLD OF WITOLD GOMBROWICZ, e-wystawa Beinecke Library z Uniwersytetu Yale
• Gombrowicz na stronach paryskiej KULTURY

Blogi Prywatne: Subiektywnie

• przygoda-na-„trans-atlantyku”
• iwona-ksiezniczka-burgunda
• wybielić gombrowicza
• muzeum gombrowicza we wsoli
• pojedynek – politycznie w
• Mateusz Werner, Wobec nihilizmu. Gombrowicz, Witkacy
• czytać nie kazali

dzięki dzięki dzięki

Aktualności

Wydarzenia teatralne inspirowane Gombrowiczem Warszawa/Grudzień/2009

“W swej istocie dzieło Becketta to imitacja świata stworzona w materii prostego języka – dla Becketta ważniejsza była treść”

zdjęcie pochodzi z Père Ubu’s photostream

Wojar’s photostream

ESTRAGON: Według mnie byliśmy tutaj.
VLADIMIR (rozglądając się dookoła): Poznajesz to miejsce?

ESTRAGON: Tego nie powiedziałem.
VLADIMIR: No więc?
ESTRAGON: To nie ma znaczenia.
VLADIMIR: Mimo wszystko jednak… to drzewo…
(odwraca się w stronę widowni) to bagno…

forums.myspace.com

“…ból egzystencji, niepokój metafizyczny…”

VERY BUSY

Waiting for Godot – Samuel Beckett

“…protestował także przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce”

Lessness

server pics’ photostream

Przydatne linki: Samuel Beckett (wg.Wikipedia)

• Samuel Beckett: Wikipedia (stąd pochodzą teksty w nagłówkach)
• Samuel Beckett: An Annotated Bibliography (with full tables of contents)
• Apmonia – A site for Samuel Beckett
• Samuel Beckett at the Princess Grace Irish Library
• Article by Peter Hall, director of the first London production of Waiting for Godot
• Info on Samuel Beckett and his works
• Bibliography of the works about Beckett