Konstrukcja bohatera i konstrukcja świata przedstawionego w Kosmosie (1965) Witolda Gombrowicza ściśle się wiążą. Należy przy tym uwzględnić, że Gombrowicz zrobił w swojej ostatniej powieści prawie wszystko, ażeby zatrzeć granice między tym, czego nauczyliśmy się w szkole i zwykliśmy nazywać bohaterem literackim, a tym, co uchodzi za tzw. tło powieści, czyli czasem i miejscem akcji.  Bohater, czas i miejsce są tu ze sobą w mistrzowski sposób splecione.

* Niniejszy rozdział jest częścią większego cyklu (Witold Gombrowicz Szyfr Kosmosu. Jeśli przez przypadek zacząłeś/zaczęłaś czytać od tego miejsca, to wróć i zacznij od początku (Rzeczywistosc jako szyfr w Kosmosie Witolda Gombrowicza). Jeśli nie jesteś tak bardzo zainteresowana/zainteresowany Kosmosem, a chciałaś lub chciałeś dowiedzieć się czegoś o Gombro zajrzyj tutaj -  Czlowiek w Kosmosie.

Przypomnienie

W poprzednim rozdziale powiedzieliśmy, że skomplikowany bohater – narrator- autor widzi coś, czego nazwać nie potrafi. Dosyć często jest to jakiś trudny do ustalenia rejon, miejsce w przestrzeni, które w szczególny sposób absorbuje jego uwagę. Przyczyny tego typu postrzegania świata, nastawionego akurat na to, co nie-nazwane, co trudne do uchwycenia, tego typu percepcji zjawisk nie znamy. Należy przyjąć, że jest to cecha charakterystyczna postaci, którą obserwujemy, jej wrodzona lub nabyta cecha psychiczna. Taki sposób prezentacji bohatera, wraz z całą jego wewnętrzną skomplikowaną budową wynika z jakichś ogólnych założeń pisarskich artysty.

Powiedzieliśmy również, że bohater odczuwa specyficzne zgubienie połączone z oddolnym odczuwaniem ziemi. Powyższe obserwacje połączyliśmy z koncepcją przestrzeni Yi-Fu Tuana – chińskiego geografa, prekursora geografii humanistycznej i autora idywidualistycznej koncepcji miejsca i przestrzeni. Doszliśmy do tego, że tak jak modelowy człowiek Yi-Fu Tuana „uświadamia sobie brak schematu wtedy, kiedy się gubi”, tak bohater Gombrowicza przeczuwa pewną zależność, czy też schematyczność zjawisk obserwowanych w trakcie rozgrywających się wydarzeń. Nie ustaliliśmy jednak jednego - Czy możemy mówić o skomplikowanym bohaterze – narratorze – autorze Kosmosu, jako o kimś, kto się zgubił?

Zagubiony

Pewne jest (taka informacja jest zawarta w utworze), że bohater znalazł się w nowym otoczeniu, w nowej przestrzeni, gdzieś w okolicy Zakopanego. Wyjechał w góry, bo jak sam mówi:

„prawdę mówiąc byłem zmęczony ojcem i matką, w ogóle rodziną, zresztą chciałem odwalić przynajmniej jeden egzamin, a też zaczerpnąć zmiany, wyrwać się, pobyć gdzieś daleko”

I trochę dalej, kiedy próbuje sprecyzować swoje nowe położenie:

„Zawisłem nad tym, ja, po opuszczeniu tamtego tam, w Warszawie, wsadzony w to tutaj, rozpoczynający… zawisłem na chwilę jedną,(…)”.

Znamy także pewne uczucia bohatera spowodowane wyjazdem:

„I te biadolenia Fuksa odepchniętego łączyły mi się z moim wyjazdem z Warszawy, niechętnym, gardzącym, obaj, on i ja, wyzuci z… niechęć… i w tym pokoju podnajętym, nieznanym, w domu przygodnym, przypadkowym, rozbieraliśmy się jak odepchnięci, odtrąceni.”

Tak więc obserwujemy bohatera w niecodziennej dla niego sytuacji, w jakiejś próbie oddalenia lub przymusowej izolacji, odtrąceniu, w nowym przygodnym domu, przypadkowym miejscu, przestrzeni. Wszystko wskazuje na to, że właśnie ów wyjazd, jeśli nie całkowicie, to na pewno w dużym stopniu wpłynął na bohatera, na jego postrzeganie rzeczywistości. Można się domyślać, że codzienność, związana z pewną monotonią życia, ale też z określonym rytmem i ładem (przynajmniej przestrzennym), zostały gdzieś w rzeczywistości warszawskiej (tej związanej z rodziną). Obserwujemy postać, która w pewnym sensie przekroczyła granicę codzienności. Czy zgubiła się?

Na pewno można mówić o dezorientacji przestrzennej, nad którą próbuje zapanować. Przyglądamy się też próbom odnalezienia siebie w nowej sytuacji, zapanowania nad… chaosem?

Położenie Witolda, postawionego wobec niecodziennej, nowej rzeczywistości, wpływa na język, którym opisuje świat. Poprzez język widzimy, co jest istotne dla postaci, na co zwraca uwagę, jaka jest jej percepcja i odczucia. Ogólnie mówiąc, bohater „Kosmosu” rejestruje i opisuje to, co widzi, ale pobieżnie, z pewnego dystansu. Jego wrażliwość postrzegania skoncentrowana jest przede wszystkim we wzroku, w o wiele mniejszym stopniu korzysta z narządów słuchu, węchu i dotyku (za wyjątkiem jednej z ostatnich scen, w której Witold dotyka palcem).

Już na początku powieści Witold wylicza bezładnie zaobserwowane elementy, przedmioty krajobrazu. Opis jest pozbawiony nadrzędnej struktury, tworzy się luźno i szybko, a opisywaną rzeczywistością staje się najczęściej najbliższa przestrzeń patrzącego. Ten typ opisu jest konsekwentnie realizowany. Podane zostają tylko niezbędne elementy, wydarzenia – fakty z życia postaci. Brakuje szerokiej perspektywy ukazującej okolicę, dalszego spojrzenia, oddechu. Przestrzeń jest ograniczona.

Język

Cechą charakterystyczną powieści jest pewna skrótowość wypowiedzi. Na przykład.:

„Pojechaliśmy po rzeczy.”- następnie od nowego akapitu: „Wróciliśmy z rzeczami”.

Owa skrótowość przybiera także bardziej skomplikowane formy typu:

„Zaleciało mieloną kawą, mały korytarzyk, sionka, schody drewniane, panowie na długo, a, studia, u nas pokój, cisza… na górze znów korytarz i kilka drzwi, dom był ciasny.”

Dominuje nastrój pośpiechu, niedokładności i niekompletności relacji. Autor – narrator – bohater stopniowo, lecz konsekwentnie wprowadza czytelnika w swoje życie wewnętrzne, w swój specyficzny sposób widzenia i łączenia zjawisk, przeżywania rzeczywistości. Tak więc, kolejność występowania elementów krajobrazu, zależy od tego, o czym, w aktualnym momencie stale powstającego opisu, myśli bohater historii lub na co patrzy. Drugie zdanie powieści świadczy o tym najlepiej:

„Pot, idzie Fuks, ja za nim, nogawki, obcasy, piach…(…) ziemia, koleiny, gruda (…) domki, płoty, pola, lasy, ta droga, ten marsz…”

Ciągłe, bez chwili wytchnienia opisywanie siebie, swoich myśli i tego, co się akurat widzi męczy bohatera. W jednej chwili widać więcej niż da się wypowiedzieć. Wielość zjawisk, które się spostrzega w okamgnieniu, jest niemożliwa do wyrażenia i przedstawienia słowami.

Taki stan rzeczy odpowiadałby pewnej myśli zawartej już w „Solaris” (1961) Stanisława Lema, powieści przedstawiającej między innymi dramat poznania:

„Człowiek może ogarnąć tak niewiele rzeczy naraz; widzimy tylko to, co dzieje się przed nami, tu i teraz; unaocznienie sobie równoczesnej mnogości procesów, jakkolwiek związanych z sobą, jakkolwiek się nawet uzupełniających, przekracza jego możliwości. Doświadczamy tego nawet wobec zjawisk względnie prostych.”

Zdaje się, że bohater „Kosmosu” doświadcza tego stale. Dominująca potrzeba opisania tego, co się widzi, czego się doświadcza i co się czuje, powoduje jednak zmęczenie i zniechęcenie. C.d.n

Rozjaśnianie Kosmosu (w przygotowaniu)

• Rzeczywistość jako szyfr – Wprowadzenie
• Kosmos Gombrowicza i Antropologia
• Zagubiony – Bohater i Świat Przedstawiony w Kosmosie
• Rzeczywistość Kosmosu Gombrowicza
• Kosmos jako szyfr i zagadka
• Językowa rzeczywistość Kosmosu
• Chaotyczna rzeczywistość w ujęciu Gombrowicza i badaczy
• Powieść o tworzeniu się rzeczywistości
• Podsumowanie

Linki zewnętrzne dotyczące powieści

• Kosmos
• Książki o Gombrowiczu

Blogi prywatne

• po angielsku – about Cosmos C

Co to znaczy zgubić się?

Yi-Fu Tuan, chiński antropolog przestrzeni mówi, że:

„człowiek, przez swą obecność podporządkowuje przestrzeń schematowi” i „najczęściej sam nie jest tego świadom” .

I dalej, że:

„[człowiek] uświadamia sobie brak schematu wtedy, kiedy się gubi”

a następnie:

„zaznacza obecność schematu przy rytualnych okazjach, kiedy przekraczając granicę codzienności uświadamia sobie wartości życia, łącznie z tymi, jakie znajdują wyraz w przestrzeni.”

Badacz ilustruje swoją koncepcję przykładem, jeśli można tak powiedzieć, z życia wziętym.:

„Co to znaczy: zgubić się? Idę ścieżką w lesie, schodzę ze ścieżki i nagle czuję się zupełnie zdezorientowany. Przestrzeń nadal zachowuje kierunki zgodne ze stronami mego ciała. Są obszary położone z przodu i z tyłu, po mojej prawej i lewej stronie, ale nie są one połączone z zewnętrznymi punktami odniesienia i dlatego są bezużyteczne. Obszary z tyłu i z przodu nagle wydają się ustalone arbitralnie, bo nie ma powodu, żebym szedł w przód, a nie w tył. Ale niech tylko za gęstwiną drzew pokaże się migotliwe światło – nadal wprawdzie jestem zgubiony w tym sensie, że nie wiem, gdzie w lesie jestem, ale przestrzeń nagle odzyskuje strukturę, migotliwe światełko oznacza cel. Idąc do celu odzyskuję znaczenie tego, co jest z tyłu i z przodu, co po lewej, a co po prawej stronie: idę naprzód, z przyjemnością zostawiam z tyłu ciemną przestrzeń i staram się nie zboczyć na prawo ani na lewo.”

Do powyższych obserwacji jeszcze wrócimy. Na razie zapamiętajmy tylko najważniejsze kwestie.

• człowiek, przez swą obecność podporządkowuje przestrzeń schematowi
• [człowiek] uświadamia sobie brak schematu wtedy, kiedy się gubi
• co to znaczy zgubić się?
• idąc do celu [człowiek] odzyskuje znaczenie tego, co jest z tyłu i z przodu

Bohater Kosmosu w antopologicznej perspektywie

Bohater – narrator – autor, bo tak należy nazywać główną postać „Kosmosu”, dostrzega w rzeczywistości pewne jednostkowe cele (migotliwe światełka) wyznaczające kierunek jego myśli i działań. Patrząc z perspektywy całej, przeczytanej powieści można mówić nawet o pewnym schemacie (powtarzalności zjawisk), który stopniowo odkrywa się przed bohaterem i czytelnikiem. Żeby jednak dostrzec ów schemat, w myśl powyższej koncepcji Yi-Fu Tuan’a, bohater musiał się najpierw zgubić. Jednak w utworze nie ma żadnych danych na temat domniemanego zagubienia się bohatera.

W przypadku Witolda można mówić natomiast o pewnych chwilowych, co pewien czas ujawniających się, dziwnych stanach emocjonalnych, zaburzeniach wzrokowych i przestrzennych. Świadczą o tym takie fragmenty:

(…) zapuściłem wzrok w rozgardiasz liści, gałązek, plam świetlnych, zagęszczeń, rozziewów, parć, skosów, uchyleń, zaokrągleń, diabli wiedzą, w przestrzeń plamistą, która nacierała i umykała, ucichała, narastała, bo ja wiem co, utrącała, rozwierała… zgubiony i zlany potem czułem ziemię czarną i gołą, od dołu.”

Bohater widzi coś, czego nazwać nie potrafi. Dosyć często jest to, jakiś trudny do ustalenia rejon, miejsce w przestrzeni, które w szczególny sposób absorbuje jego uwagę. Ponadto, mówi o nieprzyjemnym swoim zgubieniu i ziemi, której czerń i nagość odczuwa oddolnie. Powyższy fragment Kosmosu Gombrowicza, z uwzględniem  takich słów jak:  zgubienie i nazwijmy to oddolnym kierunkiem odczuwania wyznacza trop, który lokalizuje tę powieść w kręgu zagadnień związanych z antropologią przestrzeni zaprezentowaną tutaj przez Yi-Fu Tuan’a. Według mnie modelowa sytuacja chińskiego antropologa zbliża się w pewnym sensie do sytuacji głównego bohatera powieści. Próba zrozumienia tej sytuacji i powiązania jej z przygodami Witolda może pomóc wyjaśnić jedną z bardzo ważnych kwestii Kosmosu mianowicie tego w jaki sposób istnieje bohater i jak jest skonstruowany. O konstrukcji bohatera czytaj w następnym rozdziale.

Rozjaśnianie Kosmosu (w przygotowaniu)

• Rzeczywistość jako szyfr – Wprowadzenie
• Kosmos Gombrowicza i Antropologia
• Zagubiony – Bohater i Świat Przedstawiony w Kosmosie
• Rzeczywistość Kosmosu Gombrowicza
• Kosmos jako szyfr i zagadka
• Językowa rzeczywistość Kosmosu
• Chaotyczna rzeczywistość w ujęciu Gombrowicza i badaczy
• Powieść o tworzeniu się rzeczywistości
• Podsumowanie

*Niedawno odnalazłem ciekawego posta o formie w myśleniu i twórczości Gombrowicza (na marginesie)

O tym, że autor „Ferdydurke” stawia problemy – zagadki sobie i czytelnikom przekonali się chyba wszyscy badacze próbujący zrozumieć, opisać, klasyfikować jego utwory. Charakterystyczne w tej kwestii są słowa Jana Błońskiego:

„Potem (tj. po zjeździe młodych polonistów; Warszawa 1949) o Gombrowiczu zaczęły pisać dziesiątki, setki, a na koniec chyba tysiące wszelkiego rodzaju znawców. I ja także nie mogłem się od niego odczepić. Ale się go bałem, bałem się o nim pisać… [...] Starałem się raczej pozostać blisko tekstów, rozjaśniać stopniowo najważniejsze dzieła…”.

zdjęcie pochodzi ze strony corazones-clandestinos

Wobec tekstu

Wielu spośród badaczy mówi o specyficznej trudności formułowania sądów o twórczości artysty. Krytycy gubią się, odczuwają niepokój lub frustrację spowodowaną brakiem metody, którą mogliby zastosować do tekstu. Mówi się o szyderczym śmiechu autora; o tym, że bawi się czytelnikami (i krytykami), stale sobie przecząc i siebie potwierdzając. Błoński mówi, że autor zręcznie zmienia gusta, style i przekonania. Ponadto, mówi się, że Gombrowicz stworzył, głównie w „Dzienniku”, w „Testament. Rozmowy z Dominique de Roux” i w korespondencji taki model interpretacyjny własnych utworów, poza który trudno jest wyjść. Świadczy to o dużej precyzji artysty, a także o nietypowej postaci jego dzieła.

Idąc za przykładem i metodą Błońskiego postaram się w kilku odcinkach rozjaśniać stopniowo „Kosmos” (1965) Gombrowicza na łamach Magazynu Znaker. Nie kryję tego, że i ja odczuwam specyficzny niepokój, gdy piszę o twórczości tego wciąż intrygującego pisarza. Ciąg dalszy w następnych odcinkach… Zobacz także fotograficzne portrety pisarza i usłysz jego głos

Rozjaśnianie Kosmosu (w przygotowaniu)

• Rzeczywistość jako szyfr w Kosmosie Witolda Gombrowicza
• Kosmos Gombrowicza i Antropologia
• Zagubiony – Bohater i Świat Przedstawiony w Kosmosie
• Rzeczywistość Kosmosu Gombrowicza
• Kosmos jako szyfr i zagadka
• Językowa rzeczywistość Kosmosu
• Chaotyczna rzeczywistość w ujęciu Gombrowicza i badaczy
• Powieść o tworzeniu się rzeczywistości
• Podsumowanie

Kosmos, Bibliografia, Linki

• Jan Błoński; „forma, śmiech i rzeczy ostateczne – studia o Gombrowiczu”; TAiWPN Universitas: Kraków 2003; str. 6
• Kosmos w Wikipedii
• Jan Błoński w Wikipedii
• Krakowska Szkoła Krytyki
• Błoński: Antynomie Gombrowicza
• Recenzja
• (z netu) Kosmos w Teatrze parodia procesu tworzenia trackback